Stary Cmentarz na Pęksowym Brzyzku w Zakopanem

OJCZYZNA TO ZIEMIA I GROBY
NARODY TRACĄC PAMIĘĆ TRACĄ ŻYCIE
ZAKOPANE PAMIĘTA
1848 – 1948

Taki napis widnieje na tablicy umieszczonej na ścianie kamiennej bramy wejściowej. Po jej przekroczeniu wchodzi się na Stary Cmentarz na Pęksowym Brzyzku, jeden z ładniejszych cmentarzy jakie widziałam. Jest on otoczony kamiennym murem, a biegnąca w środku alejka dzieli go na dwie nierówne części. Na cmentarzu znajduje się kilkaset nagrobków, z których każdy stanowi niepowtarzalne dzieło sztuki. Wszystkie wykonane są z drewna, metalu lub kamienia.

Cmentarz przy ulicy Kościeliskiej jest najstarszym cmentarzem w Zakopanem. Zanim został utworzony zmarłych mieszkańców Zakopanego chowano na cmentarzach w Chochołowie i Białym Dunajcu.

Nazwa Starego Cmentarza na Pęksowym Brzyzku pochodzi od nazwiska darczyńcy gruntu – Jana Pęksy i słowa brzyzek, które w gwarze góralskiej oznacza urwisko nad potokiem. Jan Pęksa i jego rodzina zostali pochowani na cmentarzu. Dzisiaj można zobaczyć dwa groby Jana Pęksy. Jeden z nich jest fikcyjny  – na tablicy znajduje się podpis Jan Pęksa – Mielorz.

Początkowo na cmentarzu chowano tylko zmarłych mieszkańców Zakopanego, ale od czasu kiedy odbył się pogrzeb „odkrywcy” Zakopanego doktora Tytusa Chałubińskiego zaczęły odbywać się także pochówki osób zasłużonych dla miasta i Tatr.

Niedaleko grobu Chałubińskiego został pochowany Jan Kprzeptowski „Sabała” towarzysz jego górskich wypraw. Po lewej stronie od wejścia na cmentarz znajduje się grób księdza Józefa Stolarczyka – pierwszego proboszcza Zakopanego i jednego z założycieli cmentarza.

Na Pęksowym Brzysku znajduje się symboliczny grób Stanisława Ignacego Witkiewicza „Witkacego”. Witkacy zginął samobójczą śmiercią w Jeziorach na Polesiu (teren dzisiejszej Ukrainy). Jego szczątki próbowano ekshumować i pochować w Polsce. Po dokładnym przebadaniu okazało się jednak, że nastąpiła pomyłka i przywieziono prochy zupełnie przypadkowej osoby. Na cmentarzu znajduje się grób matki „Witkacego” – Marii Witkiewiczowej.

Kazimierz Przerwa – Tetmajer i Władysław Orkan to wybitni  powieściopisarze i poeci „Młodej Polski”. Grób Kazimierza Przerwy – Tetmajera początkowo znajdował się na Cmentarzu Powązkowskim w Warszawie. Później jego prochy ekshumowano i przeniesiono do Zakopanego. Najbardziej znanym utworem Kazimierza Przerwy Tetmajera jest cykl opowiadań „Na skalnym Podhalu”.

Grób Kornela Makuszyńskiego jest stałym punktem odwiedzin przez wycieczki szkolne. Zawsze palą się znicze przywiezione przez dzieci. Za grobem pisarza została pochowana jego druga żona – Janina z Gluzińskich. Kornel Makuszyński był przed wojną jednym z najpopularniejszych polskich pisarzy. Do jego najsłynniejszych utworów należą: „Awantura o Basię”, „Szatan z siódmej klasy”, „Przygody Koziołka Matołka”, „Bezgrzeszne lata”, czy „Panna z mokrą głową”.
Na podstawie powieści Kornela Makuszyńskiego „O dwóch takich co ukradli księżyc” nakręcono film, w którym wystąpili jedni z najsłynniejszych w Polsce bliźniaków (bynajmniej nie Ci znani z serialu „M jak miłość”). Akurat posiadam w domu płytę DVD z tym filmem. Od czasu do czasu nawet ją sobie włączam i z uśmiechem na twarzy śledzę przygody głównych bohaterów – Jacka i Placka, mieszkańców wsi Zapiecek, którzy w młodości nie postępowali zbyt szlachetnie, ale po kilku bolesnych doświadczeniach życiowych opamiętali się i wkroczyli na właściwą drogę. W latach osiemdziesiątych na podstawie tej samej powieści powstał serial animowany, do którego muzykę wykonywał zespół Lady Pank.

Ferdynard Goetel to polski prozaik, dramatopisarz, publicysta, scenarzysta. Zmarł w Londynie i tam początkowo został pochowany . Po latach jego prochy zostały sprowadzone do Zakopanego.
Jan Długosz to jeden z najwybitniejszych polskich wspinaczy, ratownik górski, publicysta i literat. Zginął na grani Zadniego Kościelca.

Grób rodziny Chramców – ludzi zasłużonych dla Zakopanego. Szczególnie duże zasługi dla miasta są udziałem doktora Andrzeja Chramca – wójta Zakopanego i właściciela renomowanego zakładu wodoleczniczego.

Pawlikowscy z Medyki odegrali ważną i różnorodną rolę w historii Polski. Z Podhalem i Tatrami byli związany Mieczysław Pawlikowski, jego syn Jan Gwalbert Pawlikowski oraz jego wnukowie Michał Pawlikowski i Jan Gwalbert Henryk Pawlikowski oraz żona Jana Gwalberta Henryka – Maria Pawlikowska – Jasnorzewska.

W głębi cmentarza, znajdują się nagrobki wybitnych rzeźbiarzy: Władysława Hasiora, Karola Stryjeńskiego, Antoniego Kenara i Antoniego Rząsy. Niektóre z nagrobków cmentarnych są ich autorstwa.

Generał Marian Zaruski – twórca Górskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, taternik, żeglarz, pisarz.  Jędrzej Bachleda – Wala – pierwszy przewodnik po Tatrach.

Na Pęksowym Brzysku znajdują się groby wybitnych polskich sportowców: Stanisława Marusarza „Dziadka” – jednego z najlepszych polskich skoczków narciarskich, olimpijczyka, kuriera tatrzańskiego i porucznika Armii Krajowej oraz Bronisława Czecha – najwszechstronniejszego polskiego narciarza okresu międzywojennego, olimpijczyka, taternika, ratownika górskiego i pilota. Zginął w obozie koncentracyjnym Auchwitz – Birkenau”.

Grób Kazimierza Dłuskiego i jego rodziny – założyciela i wieloletniego kierownika sanatorium w Kościelisku.

Stanisław Gąsienica – Byrcyn – zasłużony przewodnik tatrzański, jeden z założycieli pogotowia górskiego i jego syn, również Stanisław Gąsienica – Byrcyn – poeta, baca z Doliny Kasprowej.

Symboliczny grób Macieja Berbeki, który zginął na Broad Peak w Karakorum – himalaisty, ratownika Tatrzańskiego Ochotniczego Pogotowia Ratunkowego, przewodnika górskiego. W formie wielkiego kamiennego głazu wykonany jest nagrobek Józefa Krzeptowskiego – przewodnika i kuriera tatrzańskiego.

Po cmentarzu można chodzić bardzo długo, odkrywać detale poszczególnych nagrobków, podziwiać kunszt ich wykonania. Nic dziwnego, że już przed II wojną światową, w 1931 roku został wpisany do rejestru zabytków.

Dodaj komentarz

Wymagane pola są oznaczone *.