Klasztor widmo – ruiny klasztoru ojców Karmelitów Bosych w Zagórzu

Zagórz to małe miasteczko liczące niespełna pięć tysięcy mieszkańców, położone w odległości siedmiu kilometrów od Sanoka. Zabytków nie ma zbyt wielu, ale warto tam się wybrać chociażby dla jednego – ruin górującego nad okolicą klasztoru ojców Karmelitów Bosych.

Klasztor usytuowany jest na malowniczym wzgórzu Mariemont (Marymont), czyli Górze Marii. U podnóża wzniesienia sennie płynie rzeka Osława.



Ruiny klasztoru nawet w słoneczny dzień robią niesamowite wrażenie, a amatorzy mocnych wrażeń mogą odwiedzić je po zmroku. Trzeba wówczas zachować czujność, bowiem dzieją się niesamowite rzeczy i poza podziwianiem samej bryły budynku można spotkać postaci z zaświatów. Niektórzy widzieli postać rycerza w zbroi, inni pokutującego mnicha, który na polecenie władz austriackich miał podpalić klasztor. Z kolei na szczycie odbudowanej wieży można zobaczyć świetlistą postać prawowitego strażnika ruin. Niezależnie kogo się zobaczy i tak przeżycia będą niesamowite. Można też spróbować poszukać wejścia do tajemnego tunelu łączącego klasztor w Zagórzu z lochami zamku w Lesku, który według legendy przebiegał pod dnem rzeki Osławy.

Fundatorem klasztoru był wojewoda wołyński, właściciel Leska Jan Franciszek Stadnicki, który w ten sposób chciał podziękować Bogu za ocalenie życia w wojnie północnej. Budowę rozpoczęto w 1700 roku, a zakończono trzydzieści lat później. W skład całego zespołu klasztornego wchodził kościół, klasztor, szpital, dom dla gości (foresteria) i zabudowania gospodarcze, otoczone wysokimi pięciometrowymi murami obronnymi. Klasztor bowiem poza swą podstawową funkcją jako miejsca modlitwy, miał pełnić rolę warowni ze stacjonującą załogą wojskową.

Historia istnienia klasztoru nie jest zbyt długa, bowiem w niecałe sto lat od zakończenia budowy przestał istnieć i pozostały tylko ruiny. Przyczyniły się do tego dwa wielkie pożary: pierwszy podczas konfederacji barskiej (1772 roku) i drugi pięćdziesiąt lat później. Wkrótce zlikwidowano też konwent Karmelitów Bosych w Zagórzu, a ich majątek przeszedł na rzecz skarbu państwa.


Kościół posiadał bogate wyposażenie, które zawdzięczał Annie Stadnickiej – córce fundatora, która na ten cel przekazała swe klejnoty i srebra. Wokół ołtarza widniały piękne freski, których pozostałości na ścianach wewnętrznych możemy podziwiać do dziś (pomimo upływu czasu, niekorzystnych warunków atmosferycznych i zwykłego ludzkiego wandalizmu).


Na szczęście dzisiaj ruiny klasztoru są ogrodzone i furtka wejściowa zamykana jest na noc, więc z tym poszukiwaniem nocnych wrażeń w ruinach to oczywiście gruba przesada. Obiekt czynny jest tylko sezonowo (w maju w godzinach 10.00 – 17.00, od czerwca do końca sierpnia 9.00 – 18.00, a przez cały wrzesień 9.00 – 18.00).


Po drugiej wojnie światowej ruiny klasztoru powróciły w ręce prawowitych właścicieli (czyli zakonu Karmelitów Bosych), którzy chcieli go odbudować, ale władze państwowe na to nie zezwoliły. Dopiero, gdy klasztor stał się własnością gminy Zagórz powoli ruszyły prace zabezpieczające najlepiej zachowane fragmenty ruin, które trwają również obecnie.


W zagórskim klasztorze w poprzednich wiekach mieszkało łącznie pięćdziesięciu pięciu zakonników, którzy tutaj zostali pochowani. Wśród nich o. Kandyd, b. Maurycy, o. Józef Kalasanty, br. Jan Chrzciciel, o Walenty ….

Przy samym klasztorze znajduje się wieża widokowa, z której rozciągają się piękne widoki na góry, rzekę Osławę i samo miasteczko.



Aby dotrzeć do ruin klasztoru należy przekroczyć tory i minąwszy źródełko z wodą wejść na dróżkę wiodącą do samych ruin.

Wzdłuż dróżki rozmieszczono tablice z dziesięcioma przykazaniami i stacje drogi krzyżowej.

Intrygujące stacje drogi krzyżowej zostały wykonane przez artystów z Zagórza i okolicznych miejscowości.

Zresztą wchodząc na drogę wiodącą do klasztoru minęłam jedną z galerii. Dobrze, że w tak małym miasteczku istnieje takie miejsce.

Historia Zagórza jako samodzielnego miasta nie jest zbyt długa, sięga bowiem 1977 roku (wcześniej był włączony do Sanoka). Historia wsi Zagórz jest o wiele dłuższa i zaczyna się w 1412 roku, kiedy to ukazała się pierwsza historyczna wzmianka o miejscowości. Zagórz stanowił wówczas własność Jana z Tarnawy. Ważnym momentem w rozwoju osady było powstanie Pierwszej Węgiersko – Galicyjskiej Kolei Żelaznej, łączącej Budapeszt z Twierdzą Przemyśl.

Z zabytków warto zobaczyć kościół Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny, który obecnie pełni funkcję Sanktuarium Matki Boskiej Zagórskiej – Matki Nowego Życia.


W miejscowości znajduje się również prawosławna cerkiew pod wezwaniem świętego Michała Archanioła. Niestety była ona zamknięta i nie udało mi się zobaczyć jej w środku. Przy cerkwi stoi drewniany krzyż upamiętniający 1000-lecie chrztu Rusi.

Z nowszych obiektów w Zagórzu znajduje się zespół skoczni narciarskich „Zakucie”, do których dotarłam na zakończenie wędrówki po miasteczku.

W zagórskim klasztorze rozgrywa się akcja powieści Zygmunta Kaczkowskiego „Grób Nieczui”. Właśnie dopisałam ją do listy lektur wartych przeczytania. Najpierw muszę jednak dobrnąć do końca „Przygód Dobrego Wojaka  Szwejka”. Długi majowy weekend, a następnie cały ostatni tydzień maja spędziłam na Podkarpaciu i wciąż żyję tym wyjazdem. Po powrocie do domu odkurzyłam Dobrego Wojaka, który stał na półce czekając na lepsze czasy, które właśnie dla niego nadeszły.  Kiedyś przeczytałam nawet kilka stron, ale wówczas mnie do siebie nie przekonał. Teraz jest inaczej – przeczytałam już prawie cały pierwszy tom, tym nie mniej do końca czwartego droga daleka. Książka o historii zagórskiego klasztoru będzie więc musiała jeszcze poczekać i pewnie sporo wody upłynie w Osławie zanim po nią sięgnę.


7 Komentarze

  1. Zagórz to moja miejscowość. Tęsknie za nia bo mieszkam kilaset km od niej ale wszystkich tam zapraszam. Jeżeli chodzi o klasztor to teraz jest on odnawiany i powstał punkt widokowy w którym można oglądać panorame zagórza. POLECAM GORĄco wszystkim zagórz. W końcu to brama bieszczad :) ale no z pojęciem klasztora widno sie nie spotkałem mimo że mieszkałem 25 lat tam

    • Ja również wszystkim znajomym polecam okolice Sanoka i Rzeszowa, które po raz pierwszy odwiedziłam w tym roku. Jeśli chodzi o sam klasztor – widmo, to takie moje osobiste skojarzenie. Idąc w stronę skoczni narciarskiej w pewnym momencie odwróciłam się i z daleka pomiędzy budynkami ukazał mi się widok ruin. Mimo, że pogoda tego dnia była słoneczna to jednak na chwilę pojawiły się ciemne chmury. Klasztor na tle wielkiej, granatowej chmury wyglądał nierealnie. Wyciągnęłam aparat i przy maksymalnym zoomie zrobiłam zdjęcie. Wyszło w niesamowitych kolorach – od fioletu, przez odcienie granatu po czarny. Budynek klasztoru sprawiał wrażenie jakby nie miał konturów, wszystko się rozmywało – wyglądało abstrakcyjnie i stąd ten tytuł. Zrezygnowałam z zamieszczenia tej fotografii, ze względu na jej nie najlepszą jakość, ale wrażenie pozostało.

    • To dokładnie tak jak ja. Zawsze odwiedzam spotkane dwory, pałace, zamki w miejscach, w których jestem. Często niestety z bólem serca, jak patrzę na to co po nich pozostało.

  2. Pięknie opowiedziana historia,bogato ozdobiona dokumentacją fotograficzną,proszę powiedzieć czy ten wspaniały obiekt o bogatej historii jest wpisany w księgę dziedzictwa narodowego,dzięki takim wpisom można uzyskać dotację unijną na odbudowę zabytku.Podobnie dzieje się z kolejnym,ulegającemu degradacji ,zabytkiem będącym kiedyś w posiadaniu rodziny Stadnickich,w Nawojowej jadąc z Nowego Sącza w stronę Krynicy,na wzniesieniu znajduje się wspomniana budowla nie tak okazała jak Zgórska ale również z bogatą historią oraz pakiem z pomnikami przyrody,ratujmy historię i nasze dziedzictwo kulturowe

    • Klasztor w Zagórzu został wpisany do rejestru zabytków nieruchomych województwa podkarpackiego prowadzony przez Narodowy Instytut Dziedzictwa . Od 2000 roku jest własnością Gminy Zagórz i na szczęście od tego czasu cały czas przechodzi większe lub mniejsze remonty.

      • Dzięki uprzejmości Pani Anny Jankowskiej z Urzędu Miasta i Gminy Zagórz przedstawiam opis prac konserwatorskich wykonanych od 2011 roku. Bardzo dziękuję za szczegółowe informacje.

        Opis prac:

        Lepsze czasy dla karmelu nastały dopiero od 2011 r. kiedy to na nowo rozpoczęto realizację prace konserwatorskich, co sprawia, że ruiny stopniowo odzyskują dawny blask.

        Rok 2011: Konserwacja i zabezpieczenie murów bramy głównej, a także odcinka muru obronnego po obu stronach bramy.

        Rok 2012: Pracami konserwatorsko-zabezpieczającymi objęto elewację frontową foresterium, mury budynków bramnych i kordegardy, oraz odcinek muru obronnego.

        Lata 2012-2013: Budowa wieży widokowej w Zagórzu – promocja obszarów Natura 2000. Rewitalizacja ogrodu klauzurowego Zespołu Klasztornego Karmelitów Bosych w Zagórzu.

        W ramach Regionalnego Programu Operacyjnego Województwa Podkarpackiego na lata 2007 – 2013, którego jednym z priorytetów jest promowanie bioróżnorodności i ochrony przyrody (w tym NATURA 2000) dokonano renowacji ruin klasztoru oraz wybudowano wieżę widokową. W ramach projektu zakupiona została luneta widokowa, która obecnie znajduje się na szczycie wieży. Umożliwia ona mieszkańcom i turystom dokładniejsze zapoznanie się z otaczającym terenem. Ponadto zagospodarowano teren wokół klasztoru poprzez wykonanie ogrodu klauzurowego oraz ciągów pieszych. W zakresie inwestycji podjętych w ramach realizacji projektu opracowano koncept budowlany i wykonawczy wieży widokowej, przygotowano teren budowy, wykonano schody wejściowe na taras oraz taras widokowy, a także zakupiono wyposażenie wieży. Ukończone zostały prace instalacyjne i wykończeniowe, ponadto zabezpieczono mury wokół terenu objętego działaniami.

        Celem podniesienia walorów poznawczych obiektu oraz obszaru Natura 2000 wykonano ekspozycję historyczno – krajoznawczo – archeologiczną z wykorzystaniem technik odpornych na warunki atmosferyczne, przybliżającą zwiedzającym walory krajoznawczo – przyrodnicze obszaru Natura 2000, historię klasztoru, styl życia mnichów zakonu Karmelitów Bosych oraz przeznaczenie i pierwotny wygląd elementów kompleksu. Ogród klauzurowy został urządzony na wzór ogrodów tego typu z danej epoki.

        Rok 2013: Prace konserwatorskie zrealizowano przy elewacji północnej kościoła (fasadzie).

        Wykonane prace pozwoliły na likwidację zagrożenia dla bezpieczeństwa turystów i wiernych, którzy licznie i często gromadzą się przed wejściem do kościoła podziwiając jego wnętrze oraz czytając pamiątkowe tablice. Obluzowane kamienie, cegły czy fragmenty tynku stanowiły poważne zagrożenie dla wyżej określonych osób.

        Rok 2014: Zrealizowano I etap prac konserwatorsko-zabezpieczających przy elewacji wschodniej kościoła. Trwale zabezpieczono transept w obrębie elewacji wschodniej kościoła, w tym odcinek elewacji wschodniej pomiędzy transeptem, a fasadą. Dodatkowo odgruzowano i uporządkowano teren dziedzińca wschodniego. Ściany kościoła na wskazanym powyżej odcinku nie były objęte pracami remontowymi od czasu wybuchu pożaru w 1822 roku. Obluzowane kamienie, cegły czy fragmenty tynku stanowiły poważne zagrożenie dla zwiedzających obiekt.

        Rok 2015: Zrealizowano II etap prac konserwatorsko-zabezpieczających przy elewacji wschodniej kościoła. Ponadto odgruzowano i zabezpieczono mury budynku furty klasztornej.

        W efekcie tych prac udostępniono zwiedzającym kolejne pomieszczenia klasztorne znajdujące się przy głównej trasie prowadzącej do wieży widokowej.

        Rok 2016: „Konserwacja korony murów i ścian wewnętrznych kościoła. Trwałym zabezpieczeniem objęto powierzchnię 360 m2 przy prezbiterium i wieży widokowej.

        Miejsca objęte pracami nie były remontowane przez okres niespełna 200 lat.

        Wysoka jakość wszystkich wykonanych prac przy zachowaniu autentyczności wyglądu budowli, została potwierdzona w protokołach z kontroli prac sporządzonych przez przedstawicieli Wojewódzkiego Urzędu Ochrony Zabytków Delegatury w Krośnie.

        Łączna wartość prac konserwatorskich zrealizowanych na zagórskim Karmelu w ciągu minionych 5 lat zamknęła się kwotą blisko 2,7 mln zł z czego wkład własny Gminy Zagórz wyniósł ponad 500 tys. zł.

        Rok 2017: Projekt Gminy Zagórz pn. „Kompleksowa ochrona dziedzictwa kulturowego na terenie MOF Sanok – Lesko – adaptacja ruin Zespołu Klasztornego Karmelitów Bosych na centrum kultury w Zagórzu” uzyskał dofinansowanie w kwocie 5 314 934,51 zł ze środków RPO WP na lata 2014-2020.

        Inicjatywa realizowana w partnerstwie z Bieszczadzkim Forum Europejskim ma służyć zwiększeniu liczby osób korzystających z unikatowych zasobów kultury i dziedzictwa historycznego dostępnych w Zagórzu za sprawą lokalizacji ruin XVIII – wiecznej siedziby zakonu Karmelitów Bosych. W ramach działań projektowych nastąpi odbudowa i rozbudowa budynku dawnego foresterium z przeznaczeniem na centrum kultury. Jednocześnie zostanie zrekonstruowana zabytkowa, klasztorna studnia, która zyska cembrowinę z zadaszeniem. Będzie można dojść do niej korzystając z nowych ciągów komunikacyjnych.

        Wyszczególnione powyżej prace pozwolą na zachowanie i udostępnianie zwiedzającym budynków dawnego zespołu klasztornego, jako cennego zasobu dziedzictwa kulturowego, stanowiącego jedną z najbardziej rozpoznawalnych atrakcji turystycznych województwa podkarpackiego.

        W wyniku realizacji projektu budynek foresterium zostanie zabezpieczony przed bezpośrednim działaniem niesprzyjających warunków atmosferycznych zyskując nową jakość funkcjonalną adekwatną do stale rosnącego poziomu zainteresowania odwiedzających. Co ważne w związku z realizacją projektu poprawie ulegnie poziom bezpieczeństwa osób odwiedzających zagórski Marymont, których liczba w ostatnim czasie szacowana jest na poziomie około 20 000 osób rocznie. Dzięki zaplanowanym rozwiązaniom architektonicznym budynek foresterium będzie dostępny dla osób niepełnosprawnych. W opisywanym tu obiekcie zostanie zaaranżowana cela zakonnika. Przewidziano również pomieszczenia do promocji produktów regionalnych, punkt informacji turystycznej, restaurację wraz zapleczem gastronomicznym, salę wirtualnej rzeczywistości, salę projekcyjno – filmową, salę ekspozycyjno – konferencyjną, pracownie artystyczne, pomieszczenia socjalne wraz zapleczem sanitarnym, zaplecze magazynowe oraz toalety.

        Szacowana wartość inwestycji wynosi ponad 8,5 mln zł. Oprócz tytułowej kwoty dofinansowania w związku z realizacją inwestycji Gminę Zagórz będzie mogła odzyskać podatek VAT w kwocie ponad 1,6 mln zł.

Dodaj komentarz

Wymagane pola są oznaczone *.